Jak czytać opinię biegłego informatyka w sprawie karnej

Dwa paski papieru z napisami na maszynie: „ujawniono plik” i „oskarżony pobrał plik”, drugi podkreślony na czerwono

Biegły pisze, że „w pamięci telefonu ujawniono plik”. W akcie oskarżenia ta sama opinia ma potwierdzać, że „oskarżony pobrał plik”. Opinia nie mówi jednak, kto go pobrał ani czy plik w ogóle trafił na telefon w ten sposób.

Od takich miejsc zaczynam lekturę opinii biegłego informatyka. Nie szukam na początku błędu w narzędziu ani w pracy biegłego. Sprawdzam, o co go zapytano, co zbadał i jak później wykorzystano jego odpowiedź. Poniżej pięć pytań, które sobie przy tym zadaję. Przy dwóch pierwszych zwykle wystarczy zajrzeć do akt.

1. O co zapytano biegłego

Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii określa przedmiot i zakres ekspertyzy, w miarę potrzeby z pytaniami szczegółowymi (art. 194 k.p.k.). Warto mieć przed oczami dokładne brzmienie tego pytania, którego dotyczy sporny wniosek.

Przyjmijmy, że pytanie brzmiało: „czy w pamięci telefonu znajdują się pliki o wskazanych nazwach”. Biegły wymienił pliki i podał ich lokalizacje, czyli odpowiedział na to, o co go zapytano. Jeżeli oskarżenie przypisuje pobranie plików konkretnej osobie, trzeba sprawdzić, czy opiera to na jeszcze jakimś dowodzie, czy jedynym odesłaniem jest numer strony opinii.

W tym drugim przypadku można zgodzić się z całym ustaleniem biegłego i mimo to kwestionować sposób, w jaki wykorzystano je w oskarżeniu.

2. Jaki materiał zbadano

Z protokołu wynika, że zabezpieczono trzy telefony. W opinii opisano jeden. Sama liczba niewiele znaczy. Jeśli postanowienie dotyczyło wyłącznie telefonu znalezionego w samochodzie, wystarczy porównać oznaczenie urządzenia w protokole i w opinii. To, czy warto zbadać pozostałe, jest osobnym pytaniem.

Więcej mówi różnica, która dotyczy samego zdarzenia. Biegły miał ustalić, czy 12 maja z konta wysłano wskazaną wiadomość, i napisał, że jej nie ujawniono. Z opisu badania wynika jednak, że do eksportu wybrano rozmowy z okresu od 13 maja. Pytanie do biegłego mieści się wtedy w jednym zdaniu: czy sprawdzono również inne źródło obejmujące 12 maja, a jeśli tak, to które.

3. Co łączy ślad z konkretną osobą

Gdy opinia dotyczy logowania na konto, sprawdzam, na jakiej podstawie biegły wiąże je z konkretną osobą. Szukam miejsca, w którym po raz pierwszy pada nazwisko, i czytam zdanie przed nim. Nazwisko może pochodzić z odpowiedzi operatora o abonencie łącza. Może też oznaczać, że biegły opisuje już osobę, która o danej godzinie korzystała z konta, a to jest dużo dalej idące ustalenie.

Platforma zapisała adres IP logowania, operator wskazał abonenta. Nawet przy poprawnym dopasowaniu zostaje pytanie, kto korzystał wtedy z łącza. Jeżeli oskarżenie dotyczy wysłania wiadomości z tego konta, znaczenie może mieć również jej kopia na urządzeniu używanym przez oskarżonego. Osobną kwestią pozostaje to, kto korzystał z urządzenia w chwili wysłania.

Bywa, że sprawdzenia wymaga samo dopasowanie. Gdy z jednego publicznego adresu IP korzysta w tej samej chwili wielu klientów operatora, adres i godzina mogą nie wystarczyć i potrzebny jest numer portu źródłowego. Trzeba też ustalić, w jakich strefach czasowych platforma i operator zapisali godzinę. Więcej o tym piszę na stronie o analizie dowodów elektronicznych z akt sprawy.

4. Czy materiał pozwala odróżnić dwa wyjaśnienia

Wróćmy do pliku w telefonie. Obrona podnosi, że mógł trafić tam automatycznie, jako załącznik zapisany przez komunikator. Wartość tej hipotezy zależy od tego, skąd się wzięła.

Jeśli jedynym argumentem jest to, że na telefonie był zainstalowany komunikator, wiadomo niewiele. Jeśli jednak biegły podał, że plik leżał w katalogu załączników tej aplikacji, jest powód do konkretnego pytania: czy w zbadanym materiale jest zapis pozwalający odróżnić ręczne pobranie załącznika od automatycznego zapisania go przez aplikację.

Odpowiedź może wypaść na niekorzyść obrony. Może się też okazać, że dane nie pozwalają rozróżnić obu sytuacji, i tę granicę dobrze znać przed rozprawą.

5. Na czym biegły oparł najważniejszy wniosek

Opinia powinna zawierać sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski (art. 200 § 2 pkt 5 k.p.k.). Wybieram jedno ustalenie istotne dla sprawy i szukam zapisu, z którego wynika.

Według opinii oskarżony otworzył plik o 18.47. W załączniku jest tabela z nazwą pliku i trzema różnymi godzinami. Trzeba ustalić, którą z nich biegły wykorzystał, co oznacza to pole i dlaczego tę godzinę można wiązać z otwarciem pliku przez użytkownika. Odpowiedź bywa w opisie badania albo w legendzie tabeli. Nawet jeśli uda się ustalić, że plik otwarto o 18.47, zostaje pytanie, na jakiej podstawie biegły przypisał tę czynność oskarżonemu.

Kiedy są podstawy, żeby opinię biegłego uzupełnić albo podważyć

Kodeks pozwala wezwać ponownie tych samych biegłych albo powołać innych, gdy opinia jest niepełna lub niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między różnymi opiniami w tej samej sprawie (art. 201 k.p.k.). Ogólne „nie zgadzam się z opinią” nie odpowiada żadnej z tych przesłanek, dlatego liczy się wskazanie miejsca, w którym jest problem.

W przykładzie z wiadomością z 12 maja wątpliwość dotyczy tego, czy zbadany materiał obejmował dzień wskazany w pytaniu. Przy godzinie 18.47 wyjaśnienia wymaga znaczenie zapisu, na którym oparto wniosek. Przy pliku w telefonie sama opinia może być jasna i pełna, a sprawdzić trzeba podstawę twierdzenia, które pojawiło się dopiero w akcie oskarżenia.

Kiedy sama lektura nie wystarczy

Część tych pytań obrońca zada po przeczytaniu trzech dokumentów: postanowienia, opinii i aktu oskarżenia. Inne wymagają pracy na danych, na przykład porównania logów platformy z odpowiedziami operatora albo ustalenia, z którego zapisu w raporcie pochodzi godzina podana we wnioskach. Tak jest zwłaszcza w sprawach, w których akta liczą kilka tomów, dane pochodzą od kilku operatorów i platform, a dwie opinie mówią co innego.

Takie sprawy biorę. Przygotowuję pisemną ekspertyzę podpisaną moim nazwiskiem, nazywaną w praktyce opinią prywatną. Wskazuję w niej, które ustalenia mają oparcie w danych, czego brakuje w aktach i o co warto zapytać biegłego. Jeśli dane potwierdzają kwestionowany wniosek, obrońca dowie się tego z mojego opracowania jeszcze przed rozprawą.

Ekspertyza sporządzona na zlecenie strony jest dokumentem prywatnym. Dokumenty prywatne powstałe poza postępowaniem karnym można odczytać na rozprawie (art. 393 § 3 k.p.k.). Takie opracowanie nie zastępuje opinii biegłego powołanego przez organ procesowy, a o tym, jak wykorzystać jego ustalenia, decyduje obrońca.

Opisz sprawę

Przykłady są fikcyjne i nie pochodzą z prowadzonych spraw. Tekst opisuje techniczną stronę czytania opinii i nie jest poradą prawną.